|
Ahmet Uçar
II. Abdülhamid, ''Muhammed'' isimli piyesi,
Fransa'da yasaklatmıştı... .
Fransız yazar Boniier’in iftira ve uydurmalarla dolu ''Muhammed''
isimli piyesi, Fransa 'da oynatılma izni alınca, Osmanlı hükümeti,
derhal Fransa nezdinde harekete geçmiş ve piyesi yasaklatmayı
başarmıştı.
1888 yılında, meşhur Fransız yazar Vickonte Henri de Bornier'in
(1825- 1901) kaleme aldığı ''Muhammed'' adlı 1800 mısralık iftira ve
uydurmalarla dolu bir piyesin Fransa, İngiltere ve ABD'de
oynatılması girişimlerinin başlaması karşısında, başta II.
Abdülhamid olmak üzere Osmanlı yönetiminin karşı girişimleri ve
engelleme faaliyetleri de başlamıştı, Osmanlı Hariciye Nezareti'nde
''Hz. Muhammed Aleyhisselatü vesselam hazretlerinin nam-ı
kudsiyelerine karşı tertip olunan oyuna dair" başlığı ile bu
konudaki girişimlerin engellenmesine dair yazışmalar dosyalanmıştır.
Daha önce ''Roland'ın Kızı" piyesi ile İslam düşmanlığını ortaya
koyan Bornier, meşhurluğunu ve akademi üyesi olmasını da kullanarak
Fransa'da piyesini oynatma izni almıştı.
Bunun üzerine Paris sefirimiz Esad Paşa'nın teşebbüsleri,
Fransa-Hariciye ve Maarif Nezaretlerince geçiştirilmek istenmiş,
ısrar üzerine Fransa Maarif Nazırı tarafından ''oyunda bazı
değişiklikler yapılarak'' oynanması kararı alınmıştı. Ancak II.
Abdülhamid bunu da kabul etmeyerek, oyunun kesinlikle oynanmamasını,
oynanırsa bunun Türk-Fransız ilişkilerinin sonu olacağını,
İstanbul'daki Fransız Büyükelçisi Kont E. Montebella'ya duyurmuş ve
hükümeti nezdinde girişimde bulunmasını istemişti. Bu istek üzerine
yapılan girişimler sonuç vermiş ve Fransa Hükümeti Bornier'in menfur
piyesini tüm Fransa sınırları içinde yasaklamıştı. Osmanlı yönetimi
de bu husustaki anlayışı nedeniyle Fransa Cumhurbaşkanı Sadi
Carnot'ya bir nişan vermişti.1
FRANSIZ ELÇİSİNİN HEYECANI
Sunacağımız belgede Fransa sefiri E. Montebella girişimlerinin
başarılı olduğunu ve piyesin yasaklandığını adeta bir müjde olarak
II. Abdülhamid'e bildirmektedir. 22 Mart 1890'da Osmanlı Hariciye
Nezareti'ne, II. Abdülhamid'e ulaştırılmak üzere verilen bu bilgi
notunda özetle şöyle denilmektedir:
''Mösyö Bornier'in yazdığı 'Muhammed' adlı facianın daha önce Paris
Tiyatrosu 'nda oynatılmasının kararlaştırıldığı için bunun önlenmesi
için hazret-i padişahîden (II. Abdülhamid'den) defaatle bunu
engelleme teşebbüsünde bulunmam için uyarı aldığımı hükümetime
(Fransa'ya) bildirmiştim. Cevaben şimdi aldığım telgrafta, Meclis-i
Vükelâ'nın (hükümetin) bu sabahki toplantısında, bu facianın
Fransa'nın bilcümle tiyatrolarında oynatılmasının yasaklanmasına
karar verilmiştir.
Girişimlerimin olumlu neticesinin, vakit kaybedilmeden hazret-i
hünkâra arzı için sizden (Osmanlı Hariciye Nazırı'ndan) daha uygun
bir aracı olamayacağından eminim, Hazret-i hünkârın, hükümetim
(Fransa) tarafından alman bu kararı, hem kendilerine, hem de Osmanlı
hükümetine karşı hükümetimin dostluğuna bir delil olarak
değerlendireceğine inanıyorum. Bu karar yeniden başlayacak
dostluğumuzun teminatı olur ümidindeyim, '' 2
Daire-i Hariciye
11 Mart 1306
Hususî
Mösyö Bornier'in telifkârânesi olup kariben Paris tiyatrosunda
oynatılması mukarrer olan facia-i mahude hakkında kendisine tebliğ
olunan emr ü ferman-ı hümayun-ı hazret-i şehriyarî iktizâ-yı
âlisince hükümet-i metbuuna icra eylediği vesaya-yı ekideye cevaben
mezkur facianın Fransa'nın bi'1-cümle tiyatrolarında oynatılmasının
men'ine Fransa Meclis-i Vükelâsınca karar verildiği Paris'ten alınan
telgrafnammede iş'ar olunacağını ve o1 babda bazı ifadâtı havi
Fransa sefiri tarafından varid olan tezkire-i hususiyenin tercümesi
leffen takdim kılınmak1a emr ü ferman hazret-i men-lehü’l-emrindir.
2 Şaban 1307
Hariciye Nazırı namına
İmza Y.PRK.HR.12/77
---------------------------------------------------------------------------------
1- Ahmet Uçar, ''II Ahdülhamit'in Avrupa Sahnelerine Müdahalesi
Dünya'ya Konan Ambargo'', Tarih ve Medeniyet Dergisi, Mart 1997,
sayı 36, s 34-42
2- Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Y.PRK.HR 12/77
|
